توجه” این آموزش به معنای اجازه به دخالت در امر درمان برای عموم مردم نیست و صرفا جهت آگهی رسانی است”
سرم‌تراپی یکی از روش‌های درمانی برای رساندن مایعات و در بعضی موارد داروها به بدن از طریق رگ است. بسیاری از افراد تصور می‌کنند سرم زدن فقط به معنی پیدا کردن رگ و وصل کردن یک کیسه سرم است، اما در واقع سرم‌تراپی چند مرحله مهم دارد و رعایت نکردن هر کدام از این مراحل می‌تواند برای بیمار خطر ایجاد کند.
در این مطلب با روند کلی سرم‌تراپی، وسایل مورد نیاز، نکات مهم هنگام دریافت سرم و علائمی که باید جدی گرفته شوند آشنا می‌شویم.
توجه مهم: ایجاد دسترسی وریدی و رگ‌گیری یک اقدام پزشکی است و بهتر است توسط پرستار یا فردی که آموزش عملی و صلاحیت لازم را دارد انجام شود. این مطلب برای آشنایی با روند کار و نکات ایمنی نوشته شده است و جایگزین آموزش عملی پزشکی نیست.
مرحله ۱: ابتدا باید مشخص شود بیمار واقعاً به سرم نیاز دارد
قبل از هر اقدامی باید وضعیت بیمار بررسی شود.
هر ضعف، بی‌حالی، تب، سردرد یا احساس خستگی به معنی نیاز به سرم نیست. گاهی در موارد کم‌آبی خفیف، اگر بیمار هوشیار باشد و بتواند مایعات مصرف کند، نوشیدن آب یا محلول خوراکی جبران‌کننده املاح می‌تواند مناسب‌تر باشد.
سرم‌تراپی زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بیمار نتواند به اندازه کافی مایعات مصرف کند، دچار کم‌آبی قابل توجه شده باشد یا پزشک بر اساس شرایط بیمار، دریافت مایعات وریدی را تجویز کرده باشد.
مرحله ۲: وضعیت بیمار را بررسی کنید
قبل از شروع درمان باید به وضعیت عمومی بیمار توجه شود.
سطح هوشیاری، توانایی صحبت کردن و نوشیدن، وضعیت تنفس، رنگ پوست، میزان ضعف و علائم کم‌آبی از مواردی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند.
اگر بیمار دچار کاهش سطح هوشیاری، تنگی نفس، درد قفسه سینه، تشنج، خونریزی شدید، ضعف بسیار شدید یا وخامت سریع وضعیت شده است، اولویت با تماس فوری با اورژانس است و نباید تلاش برای سرم زدن باعث تأخیر در دریافت کمک پزشکی شود.
مرحله ۳: نوع سرم و مقدار آن باید مشخص باشد
همه سرم‌ها یکسان نیستند.
نوع مایع، حجم سرم، سرعت دریافت و در صورت تجویز پزشک، دارویی که قرار است از طریق سرم دریافت شود باید بر اساس شرایط بیمار و دستور درمانی مشخص شود.
برای مثال، نمی‌توان گفت هر بیماری که احساس ضعف دارد باید یک سرم خاص دریافت کند.
همچنین اضافه کردن خودسرانه آمپول یا دارو به سرم کار ایمنی نیست و ممکن است باعث واکنش دارویی یا عوارض دیگر شود.
مرحله ۴: وسایل مورد نیاز آماده می‌شوند
وسایل دقیق بر اساس نوع درمان متفاوت هستند، اما برای سرم‌تراپی وریدی معمولاً وسایلی مانند سرم تجویزشده، ست سرم، آنژیوکت، ماده ضدعفونی‌کننده پوست، دستکش، وسایل ثابت کردن آنژیوکت، گاز و وسایل مناسب دفع ایمن وسایل تیز مورد نیاز است.
قبل از استفاده باید سالم بودن بسته‌بندی، تاریخ مصرف و ظاهر وسایل بررسی شود.
اگر بسته استریل پاره یا باز شده باشد یا محلول سرم ظاهر غیرعادی، ذرات یا تغییر رنگ داشته باشد، نباید از آن استفاده شود.
مرحله ۵: دست‌ها و محیط آماده می‌شوند
رعایت بهداشت دست یکی از مهم‌ترین قسمت‌های سرم‌تراپی است.
قبل و بعد از تماس با محل کاتتر و همچنین قبل و بعد از دستکاری مسیر وریدی باید بهداشت دست انجام شود.
محیط نیز باید تا حد امکان تمیز، مرتب و عاری از وسایل غیرضروری باشد.
استفاده از دستکش به معنی حذف نیاز به شستن یا ضدعفونی کردن دست‌ها نیست.
مرحله ۶: محل مناسب برای دسترسی وریدی انتخاب می‌شود
برای سرم‌تراپی معمولاً از یک ورید محیطی استفاده می‌شود.
انتخاب محل مناسب به سن بیمار، وضعیت رگ‌ها، شرایط جسمی بیمار و نوع درمان بستگی دارد.
اگر رگ‌ها ضعیف، باریک یا آسیب‌پذیر باشند، پیدا کردن مسیر مناسب ممکن است دشوارتر شود.
تلاش‌های مکرر و غیرضروری برای رگ‌گیری می‌تواند باعث درد، کبودی، خونریزی و آسیب بافتی شود.
مرحله ۷: آنژیوکت در رگ قرار می‌گیرد
در این مرحله فرد آموزش‌دیده، پس از آماده‌سازی مناسب پوست و رعایت اصول استریل، دسترسی وریدی ایجاد می‌کند و آنژیوکت را در رگ قرار می‌دهد.
این مرحله مهم‌ترین بخش فنی سرم‌تراپی است و باید توسط فردی انجام شود که آموزش عملی لازم را دیده باشد.
بعد از آماده‌سازی پوست با ماده ضدعفونی‌کننده، محل باید طبق دستور مربوط به ماده مورد استفاده آماده شود و از لمس مجدد محل ضدعفونی‌شده با دست آلوده جلوگیری شود.
مرحله ۸: آنژیوکت به‌درستی ثابت می‌شود
بعد از ایجاد دسترسی وریدی، آنژیوکت باید به شکل مناسب ثابت شود تا هنگام حرکت بیمار جابه‌جا نشود.
اگر مسیر وریدی جابه‌جا شود یا از رگ خارج شود، ممکن است مایع به بافت اطراف وارد شود و باعث درد و تورم شود.
بنابراین بهتر است بیمار هنگام سرم‌تراپی از حرکات شدید دست یا خم و راست کردن مکرر محل سرم خودداری کند.
مرحله ۹: سرم به مسیر وریدی متصل می‌شود
پس از آماده شدن مسیر، ست سرم به آن متصل می‌شود و دریافت مایع مطابق دستور درمانی آغاز می‌شود.
سرعت سرم باید بر اساس دستور پزشک یا پروتکل درمانی تعیین شود.
سریع‌تر بودن سرم به معنی بهتر بودن آن نیست.
در بعضی بیماران، به‌خصوص افرادی که بیماری قلبی، کلیوی یا شرایط پزشکی خاص دارند، میزان و سرعت دریافت مایعات اهمیت بسیار زیادی دارد.
مرحله ۱۰: هنگام سرم‌تراپی بیمار را تنها نگذارید
در طول سرم‌تراپی بهتر است بیمار تحت نظر باشد.
محل ورود آنژیوکت باید به صورت دوره‌ای بررسی شود و وضعیت عمومی بیمار نیز مورد توجه قرار گیرد.
نشانه‌هایی مانند درد، سوزش، تورم، قرمزی، خونریزی یا نشت مایع در محل ورود می‌تواند نشان‌دهنده وجود مشکل در مسیر وریدی باشد.
همچنین اگر بیمار ناگهان دچار تنگی نفس، سرگیجه شدید، ضعف شدید، درد قفسه سینه یا تغییر سطح هوشیاری شد، باید فوراً وضعیت او بررسی و در صورت نیاز با اورژانس تماس گرفته شود.
مرحله ۱۱: اگر محل سرم ورم کرد یا درد گرفت چه کنیم؟
تورم یا درد قابل توجه در محل ورود آنژیوکت طبیعی محسوب نمی‌شود و نباید آن را نادیده گرفت.
در چنین شرایطی ادامه دادن سرم بدون بررسی صحیح کار مناسبی نیست.
ممکن است مسیر وریدی دچار مشکل شده باشد یا مایع به بافت اطراف وارد شده باشد.
در این شرایط باید از فرد درمانگر کمک گرفته شود تا مسیر بررسی و در صورت نیاز اقدامات لازم انجام شود.
مرحله ۱۲: بعد از تمام شدن سرم چه می‌شود؟
پس از پایان درمان، مسیر وریدی باید توسط فرد آموزش‌دیده بررسی شود و در صورت نیاز خارج شود.
وسایل تیز و سوزن‌ها نباید در سطل زباله معمولی رها شوند و باید در ظرف مناسب دفع وسایل تیز قرار بگیرند.
رعایت این نکته برای جلوگیری از آسیب و انتقال عفونت اهمیت زیادی دارد.
چه زمانی سرم‌زدن در خانه کافی نیست؟
اگر بیمار کاهش سطح هوشیاری، تنگی نفس، درد قفسه سینه، تشنج، خونریزی شدید، علائم شوک، ضعف بسیار شدید یا وخامت سریع حال عمومی دارد، سرم‌زدن نباید باعث شود مراجعه به اورژانس به تأخیر بیفتد.
در این شرایط، تشخیص علت مشکل و دریافت کمک فوری پزشکی اهمیت بیشتری از وصل کردن سرم دارد.
چند اشتباه رایج درباره سرم‌تراپی
سرم برای هر نوع ضعف و خستگی لازم نیست.
هر سرمی را نمی‌توان برای هر بیماری استفاده کرد.
اضافه کردن خودسرانه دارو یا آمپول به سرم کار ایمنی نیست.
سرعت بیشتر سرم الزاماً به معنی درمان بهتر نیست.
سرم‌تراپی به معنی تقویت عمومی بدن نیست.
تمیزی دست و تجهیزات در سرم‌تراپی اهمیت بسیار زیادی دارد.
اگر بیمار هنگام دریافت سرم دچار علائم غیرعادی شد، نباید آن را نادیده گرفت.
جمع‌بندی
سرم‌تراپی یک اقدام درمانی است و فقط به وصل کردن کیسه سرم محدود نمی‌شود.
قبل از سرم‌تراپی باید نیاز بیمار به درمان وریدی مشخص شود، نوع و مقدار مایع مناسب انتخاب شود، اصول بهداشت و کنترل عفونت رعایت شود، دسترسی وریدی به شکل صحیح ایجاد شود و بیمار در طول درمان تحت نظر باشد.
برای خانواده‌ها، مهم‌ترین مهارت در شرایط اضطراری این است که علائم خطر را بشناسند، بدانند چه زمانی باید با اورژانس تماس بگیرند و از انجام اقدامات تهاجمی بدون آموزش و صلاحیت لازم خودداری کنند.
